Burn-out: wat is het én wat kun je er als organisatie tegen doen?
Een deepdive in de neurobiologie, cijfers en business case van burn-out (preventie)
Burn-out: feit of fabel?
In de nuchtere regio West-Friesland waar ik vandaan komt zegt en denkt men nog weleens dat burn-out een gevalletje ‘aanstelleritis’ is en vooral ‘tussen de oren’ zit. Ik had ze graag gelijk gegeven, want dan was ik als coach snel klaar. Gewoon even een beperkende overtuiging dat je zogenaamd moe bent ombuigen en weer aan het werk. Helaas, inmiddels is bekend: het bestaat écht. En het vervelende is: als je het hebt, kom je er niet zomaar meer van af.
Neurobiologische ontregeling
Burn-out is namelijk een neurobiologische ontregeling. Deze ontregeling is tweeledig. Allereerst verandert blootstelling aan chronische stress de structuur van de hersenen. De pre-frontale cortex, het onderdeel dat verantwoordelijk is voor denken, plannen, concentratie en relativeren, kan minder goed werken, of zelfs krimpen. In onderstaande afbeelding zie jeen twee hersenscans, van een gewoon brein en een burn-out brein. Daarin zie je een kleinere pre-frontale cortex. Bij een burn-out brein, waarbij de cortisol waarden 2-3x hoger liggen, is dit gedeelte tot wel 14% kleiner. Vanuit onderzoek naar adolescenten weten we dat als een prefrontale cortex niet in volledige grootte is, dit tot verschillende uitdagingen in het dagelijks leven kan leiden. Zie maar eens voor je hoe een brugklasser zijn voorbereiding op de eerste tentamenwerk zonder gestructureerde agenda doorloopt. Doordat deze zogeheten executieve functies niet optimaal functioneren, dalen de prestaties ook. Zodoende is een verlaagde persoonlijke effectiviteit één van de drie klachtenbeelden van burn-out.
Ten tweede worden de emotionele hersengebieden overactief bij burn-out. De amygdala – het “alarmcentrum” van de hersenen toont toenemende reactiviteit bij burn-out. Functioneel betekent dit dat het alarm te hoog is afgesteld en je op neutrale prikkels sneller een bedreigend gevoel krijgt. Als een anti-inbraaksysteem dat afgaat door een spin. Het is geen bedreiging, al kan een enkeling (in dit geval degene die burned-out is) dat wel zo opvatten.
Normaliter zal een verbinding met de zogeheten “dorsalaterale prefontale cortex”, een deel dat verantwoordelijk is voor de afremming van negatieve emoties, de bedreiging snel teniet doen. Maar we weten inmiddels dat dit hersengebied aangetast raakt bij chronische stress. Helaas beinvloedt dit ook de verbinding tussen de amygdala en dit afremmende hersengebied. Kortom: terwijl het alarm dus enerzijds sneller afgaat, blijft het ook nog eens langer achter elkaar doorgaan. Dan is de vraag: hoe kom je tot rust, als er continu een alarm langdurig afgaat? Waarschijnlijk niet. Dat is ook de essentie van waarom burn-out zo lang duurt. De spreekwoordelijke batterij is niet alleen leeg, maar het opladen zelf raakt ook ernstig verstoord door het hierboven beschreven mechanisme.
Deze overactieve hersengebieden dragen er ook aan bij dat iemand zich niet meer zichzelf voelt, een zekere vervreemding van zichzelf. In de psychologie wordt dit depersonalisatie genoemd. Dit betekent zichtbaar een afstandelijkere, cynische, soms zelfs kille houding richting werk. Het derde en laatste onderdeel van het klachtenbeeld van burn-out is tenslotte emotionele uitputting; het gevoel volledig leeg en opgebrand te zijn.
Het stress-spectrum
Alhoewel burn-out echt bestaat, wordt het op verschillende manieren, naar mijn inziens te pas en te onpas gebruikt. Mogelijk dat dit bijdraagt aan de skeptische houding van sommigen richting dit ziektebeeld. ‘Iedereneen heeft tegenwoordig een burn-out’ hoor je dan. Tussen een gestresste dag en een burn-out zitten echter nog veel tussenstappen. Hoe zit dit precies?
Normale stress: Bij normale stress is er sprake van belasting, maar herstelt het lichaam weer op een normale manier. Bijvoorbeeld na een belangrijke presentatie, stijgen de cortisolwaarden. De stress prikkelt hier de focus en concentratie, zodat jij een scherper verhaal vertelt. Dit is functionele activatie. Nadien blijven emoties, concentratie en energie binnen normaal bereik.
Chronische stress: Stel dat je enkele weken achter elkaar verschillende presentaties moet voorbereiden en geven. Dan zou chronische stress op de loer kunnen liggen. Hier verandert de stress naar disfunctioneel, doordat het continu aanwezig is. Hierbij wordt je al prikkelbaarder, heb je kortere nachten en ga je dingen meer ‘op wilskracht’ doen.
Als chronische stress lang genoeg blijft aanhouden, ontstaat er “overspannenheid”. in deze fase ontstaat het gevoel niet meer genoeg te kunnen herstellen in weekenden en vakanties. Er ontstaat extreme vermoeidheid, meer labiele emoties zoals huilen zonder oorzaak en concentratieverlies. Neurobiologisch gezien valt cognitieve filtering weg door onderdrukking van de prefrontale cortex. Zodoende “komt alles even hard binnen”, valt betekenisgeving weg en kunnen er geheugenproblemen ontstaan. Je functineert nog wel, maar zit tegen uitval aan. In deze fase probeert je lichaam contin aan de noodrem te trekken. In deze fase is herstel binnen één tot twee maanden nog goed mogelijk.
Als de noodrem zijn werk niet doet, belandt je uiteindelijk in een burn-out. Hierbij is een ineenstorting van het functioneren. Niet door mentale zwakte, maar door meetbare neurobiologische ontregeling. In deze fase kan zitten al uitputtend aanvoelen. Het kan zijn dat je gesprekken niet meer kunt volgen, namen niet meer weet en een overweldigend gevoel krijgt van alledaagse geluiden, geuren en licht (prikkelchaos). In deze fase is de amygdala zichtbaar vergroot, valt regulatie van de prefrontale cortex weg en komen alle prikkels ongefilter binnen. In deze fase kan zitten op de bank al vermoeiend aanvoelen.
De business case: doorrekenen met verzuimkosten
- 20,1% van werknemers heeft burn‑outklachten (RIVM). Bij jongvolwassenen (18-35 jaar) ligt dit zelfs rond de 25%.
- Ongeveer 8% valt daadwerkelijk uit met burn-out. Gemiddeld duurt dit 252 dagen.
- In 2022 waren zodoende 13,8 miljoen verzuimdagen gerelateerd aan psychosociale arbeidsbelasting.
- Burn‑out kost werkgevers per medewerker zo’n 400 euro per dag. Jaarlijks liggen de schattingen rond de €3,3 – 4,4 miljard in totaal.
Stel dat je een medewerker hebt met een gemiddelde burn-out. In 252 uitvaldagen zitten zo’n 180 – 190 werkbare dagen, gedacht vanuit een 5 daagse werkweek. 180 dagen x 400 euro = 72.000 euro aan komsten per individuele burn-out.
Onderzoek laat zien dat coaching op preventie hiervan, de uitval tot 30% kan verminderen. Elke uitval die er niet komt, scheelt je dus al snel vele duizenden euro’s. Onderzoek laat ook zien dat het herstelproces kan worden bevorderd bij een burn-out door middel van coaching. Cijfers hiervan zijn minder inzichtelijk. Stel, je verkort met gerichtihte nterventies de herstelduur met slechts 5%, dan bespaar je al 3600 euro. Kortom, als het in de volksmond over burn-out gaat, is er vaak sprake van burn-out klachten die passen bij een fase chronische stress of overspannenheid. Het goede nieuws is dat er dan nog preventief iets aan gedaan kan worden, voordat langdurige uitval optreedt. Berekeningen laten zien dat die investering loont.
De realiteit
Echter, in de praktijk zie je vaak dat er kosten gemaakt worden voor bedrijfsarts die de huidige situatie in kaart brengt en functioneel kijkt naar belastbaarheid. Echter, voor de versnelling van het proces is behandeling nodig en wordt doorverwezen naar GGZ. Bij enkelvoudige cases, is de wachttijd al 14 weken. Als er meer speelt bij uw medewerker, loopt de wachttijd voor specialistische GGZ al op tot 28 weken (196 dagen). Kortom, voor preventie komt de GGZ te laat. Tegelijkertijd heeft uw medewerker voor curatieve behandeling de gemiddelde hersteltijd van burn-out al bijna achter de rug. Klinisch behandelen kan dan nog steeds nuttig zijn en soms ook aan te raden om toekomstige uitval te voorkomen. Echter, voor de versnelling in het huidige herstelproces, ben je dan al te laat. Om deze redenen kiezen steeds meer organisaties voor coaching op duurzame inzetbaarheid.
Aan de slag
Nu we weten dat burn-out ontstaat door langdurige stress, en er onderweg allerlei klachten opspelen, weten we dat er in ieder geval twee dingen in de kern mis gaan bij burnout: langdurige stress, en (2) het onvermogen om dit bij jezelf waar te nemen en (3) onvoldoende herstel van deze langdurige stress. Twee tips die helpen bij het aanpakken hiervan.
1. Vergroot de psychologische veiligheid in je teams. Concreet: maak het normaal om te praten over grenzen, sta open voor feedback, en maak het normaal om ‘het hebben van een mindere periode’ bespreekbaar te maken. Subtiele hints als irritatie, kort verzuim, stil gedrag en concentratieproblemen worden vaak gemist. Als men zich meer uitspreekt, is de kans op signalering in een vroeger stadium van chronische stress mogelijk.
2. Lead by example. Veel bevlogen ondernemers en leidinggevenden werken over in de avonden, weekenden of tijdens vakanties. Door te laten zien dat jij je eigen herstel serieus neemt, ontstaat er ook meer ruimte voor gezonde keuzes bij je personeel.
3. Investeer in preventieve coaching. Het is niet alleen goedkoper, maar kan een hoop persoonlijk leed besparen. Door inzicht in stressoren in de werk én persoonlijke context (wat je als leidinggevende vaak niet ziet), coping mechanismen (hoe je omgaat met stress) en je stress signalen, ontstaat er inzicht in de eigen mentale (dis)balans. Met eventuele verdieping in persoonlijke kwaliteiten en valkuilen en waarden, komt er in mijn coaching meer zicht op de kansen en bedreigingen voor duurzame inzetbaarheid.